Kalendarz juliański i gregoriański
Dzisiejszy kalendarz, którym posługujemy się w Polsce i w większości świata, nie powstał od razu. Jest wynikiem długiej historii reform, obserwacji astronomicznych i praktycznych potrzeb państwa, Kościoła oraz codziennego życia.
Kalendarz juliański
Kalendarz juliański został wprowadzony w starożytnym Rzymie za czasów Juliusza Cezara. Jego podstawową zaletą była prostota i regularność. Rok zwykły miał 365 dni, a co czwarty rok był rokiem przestępnym i miał 366 dni. Średnia długość roku wynosiła więc 365,25 dnia.
Dla administracji państwa był to ogromny postęp. Wcześniejsza rachuba czasu w Rzymie wymagała korekt, które bywały nieregularne i zależne od decyzji urzędników. Kalendarz juliański dawał jasną zasadę: zwykłe lata trwały 365 dni, a lata przestępne następowały regularnie co cztery lata.
Dlaczego kalendarz juliański zaczął się rozjeżdżać?
Problem polegał na tym, że rok zwrotnikowy, czyli rok związany z cyklem pór roku, nie trwa dokładnie 365,25 dnia. Jest nieco krótszy. Różnica w jednym roku wydaje się niewielka, ale przez stulecia zaczęła się kumulować. W efekcie daty kalendarzowe powoli przesuwały się względem rzeczywistych zjawisk astronomicznych.
Szczególnie widoczne było to przy równonocy wiosennej. W tradycji kościelnej miała ona ogromne znaczenie, ponieważ od niej zależało obliczanie daty Wielkanocy. Kalendarz, który miał porządkować rok liturgiczny, coraz bardziej oddalał się od założeń przyjętych wiele wieków wcześniej.
Problem Wielkanocy
Wielkanoc jest świętem ruchomym. Jej data zależy od rachuby związanej z wiosną, cyklem księżycowym i niedzielą. Jeżeli kalendarz zaczyna przesuwać się względem pór roku, to pośrednio wpływa również na sposób wyznaczania Wielkanocy oraz innych świąt ruchomych.
Z tego powodu reforma kalendarza nie była jedynie sprawą astronomów. Dotyczyła również Kościoła, liturgii, prawa, administracji, dokumentów i życia codziennego. Zmiana kalendarza wymagała decyzji o dużym znaczeniu religijnym i politycznym.
Reforma gregoriańska
Reforma kalendarza została ogłoszona przez papieża Grzegorza XIII w 1582 roku. Od jego imienia pochodzi nazwa kalendarza gregoriańskiego. U podstaw reformy leżały prace włoskiego uczonego Luigiego Lilia, znanego także jako Aloysius Lilius. Ważną rolę w opracowaniu i uzasadnieniu reformy odegrał również jezuita Christopher Clavius.
Reforma miała dwa zasadnicze cele. Po pierwsze, trzeba było usunąć błąd, który narósł przez stulecia. Po drugie, należało zmienić regułę lat przestępnych tak, aby podobny błąd nie narastał w przyszłości równie szybko.
Dziesięć pominiętych dni
W krajach, które przyjęły reformę od razu, po czwartku 4 października 1582 roku nastąpił piątek 15 października 1582 roku. Nie przerwano ciągłości dni tygodnia: po czwartku nadal był piątek. Pominięto natomiast dziesięć dat kalendarzowych.
Ten zabieg miał przywrócić zgodność kalendarza z założeniami dotyczącymi równonocy wiosennej. Nie oznaczało to, że „zniknęło” dziesięć realnych dni życia. Zmienił się zapis daty w kalendarzu.
Nowa reguła lat przestępnych
W kalendarzu juliańskim każdy rok podzielny przez 4 był rokiem przestępnym. W kalendarzu gregoriańskim zasada jest dokładniejsza:
- rok podzielny przez 4 jest zwykle rokiem przestępnym,
- rok podzielny przez 100 zwykle nie jest rokiem przestępnym,
- ale rok podzielny przez 400 jednak jest rokiem przestępnym.
Dlatego rok 1900 nie był rokiem przestępnym w kalendarzu gregoriańskim, ale rok 2000 był. Dzięki tej poprawce średnia długość roku kalendarzowego została lepiej dopasowana do cyklu pór roku.
Różne kraje, różne daty przyjęcia reformy
Kalendarz gregoriański nie został przyjęty wszędzie jednocześnie. Kraje katolickie przyjmowały reformę najwcześniej, natomiast wiele krajów protestanckich i prawosławnych zrobiło to później. Przez długi czas w Europie funkcjonowały równolegle różne style datowania.
Ma to duże znaczenie przy czytaniu dawnych dokumentów, kronik, metryk i źródeł historycznych. Przy dacie z przeszłości trzeba czasem zapytać nie tylko: „który to był dzień?”, ale również: „według którego kalendarza zapisano tę datę?”.
Kalendarz juliański i gregoriański w Etercalu
Etercal uwzględnia różnicę między kalendarzem juliańskim i gregoriańskim. Dzięki temu można sprawdzać dawne daty w sposób bardziej świadomy. Dla starszych epok ważne jest, aby nie przenosić mechanicznie dzisiejszej rachuby czasu na okresy, w których obowiązywał inny system kalendarzowy.
W trybie automatycznym program dobiera kalendarz zależnie od epoki. Dla dat wcześniejszych stosowany jest kalendarz juliański, a dla nowszych — gregoriański. Szczególnym przypadkiem jest rok 1582, w którym nastąpiła reforma i pominięto część dat październikowych.